Niekiedy słyszymy od ludzi nie mających bliższej styczności z prawem o ,,przejęciu czegoś z dobrodziejstwem inwentarza’’, najczęściej w negatywnym kontekście. Wbrew popularnemu powiedzeniu, przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza jednak dla spadkobiercy niczego złego. Wręcz przeciwnie, zabezpiecza ono interesy spadkobierców, w zakresie odpowiedzialności za długi spadkowe.
SPOSOBY NABYCIA SPADKU
Na początku przyjrzyjmy się krótko w jaki sposób możemy przyjąć spadek. W polskim prawie istnieją dwa sposoby spadkobrania, tj. nabycia praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy. Poniżej krótko scharakteryzuję je oba.
PRZYJĘCIE SPADKU WPROST
Pierwszym z nich jest przyjęcie spadku wprost. Jego konsekwencją jest po pierwsze nabycie całego spadku bez żadnych ograniczeń. Przyjmujemy więc zarówno aktywa, czyli na przykład nieruchomości i pieniądze, jak i długi spadkowe, jak np. niezapłacone rachunki, kredyty, pożyczki. Ponadto, w tej sytuacji ponosimy odpowiedzialność za długi spadkowe całym swoim majątkiem osobistym.
Nie jest istotne, że wartość nabytego majątku może być niższa, niekiedy nawet znacznie, od wartości długów pozostawionych przez spadkodawcę. Spadkobierca , który zdecyduje się na takie rozwiązanie będzie zatem odpowiadał za długi nie tylko z odziedziczonego majątku (pieniędzy, nieruchomości, ruchomości itp.) ale również ze swojego majątku osobistego, jak np. prywatny samochód, środki na rachunku bankowym itp.
Ostatecznie może się zatem okazać, że na dziedziczeniu stracimy, a nie zyskamy.
PRZYKŁAD
Pan Jan, jako jedyny spadkobierca ustawowy, odziedziczył po swojej zmarłej matce mieszkanie o wartości około 450.000 zł i ruchomości o łącznej wartości 50.000 zł. Nieruchomość nie była obciążona hipoteką. Nie obawiając się długów spadkowych, lekkomyślnie złożył on w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o jej śmierci oświadczenie o przyjęciu spadku wprost.
Niestety okazało się, że wartość długów spadkowych pozostawionych przez matkę, wynosi około 700.000 zł. Pan Jan nie widział o tym fakcie, ponieważ nie utrzymywał z matką regularnego kontaktu. Pomimo faktu, że wartość czynnej masy spadkowej wynosi tylko 500.000 zł, będzie on ponosił odpowiedzialność za całość długów spadkowych i to nie tylko z odziedziczonego mieszkania ale również ze swojego całego, pozostałego majątku osobistego.
PRZYJĘCIE SPADKU Z DOBRODZIEJSTWEM INWENTARZA
W przypadku nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, spadkobierca w dalszym ciągu odpowiada za ewentualne długi spadkowe, ale tylko do wysokości tzw. czynnej masy spadkowej, tj. w granicach wartości otrzymanego majątku.
Jeżeli zatem, jak w powyższym przykładzie, odziedziczy on składniki majątkowe o wartości 500 tys. zł, a także długi spadkowe w wysokości 700 tys. zł, to wówczas wierzyciel może zażądać od niego spłaty długu w kwocie nie wyższej niż właśnie wspomniane już 500 tys. zł, stanowiące czynną masę spadkową. Ponadto, zgodnie z powyższą zasadą, gdy w skład spadku nie wchodzą żadne aktywa, a jedynie same pasywa, tj. długi, spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza nie będzie ich spłacał.
Niezmiernie ważne jest jednak, że w przypadku nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe nie tylko majątkiem odziedziczonym po spadkodawcy, ale podobnie jak w przypadku przyjęcia spadku wprost, swoim całym, pozostałym majątkiem osobistym.
Jeśli zatem nie spłacą zobowiązań w terminie, istnieje ryzyko, że wierzyciel skieruje sprawę na drogę sądową, a następnie rozpocznie egzekucję komorniczą, w ramach której będzie mógł zająć także np. nasz prywatny rachunek bankowy albo samochód. Co do zasady, dochodzona kwota wciąż nie może przewyższać wartości otrzymanych aktywów, niemniej jednak może okazać się, że wartość zobowiązań ulegnie dalszemu zwiększeniu o poniesione koszty postepowania sądowego i egzekucyjnego.
DOBRODZIEJSTWO INWENTARZA NIE ROZWIĄŻE WSZYSTKICH PROBLEMÓW
Dobrodziejstwo inwentarza nie rozwiązuje zatem wszystkich problemów związanych z długami spadkowymi. Co więcej, zasada ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe nie ma zastosowania w każdym przypadku. Z tej zasady nie korzystają bowiem rzeczowe sposoby zabezpieczenia wierzytelności jak hipoteka.
Zgodnie bowiem z art. 74 ustawy o księgach wieczystych i hipotece:
„Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką, bez względu na ograniczenie odpowiedzialności dłużnika wynikające z prawa spadkowego.”
Jeśli zatem spadkobiercy dłużnika osobistego przyjęli spadek, w skład którego wchodzi nieruchomość obciążona hipoteką, wówczas wspomniane ograniczenie nie wpływa na zakres odpowiedzialności z tej obciążonej hipoteką nieruchomości. Wierzyciel może nadal dochodzić zaspokojenia z nieruchomości hipotekowanej do wysokości jej wartości i przeprowadzić postępowanie egzekucyjne z tej nieruchomości.
Ograniczenia wierzyciela w tym zakresie wynikają jedynie z norm dotyczących prawa egzekucyjnego i przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Jeśli zatem spadkobierca dłużnika podniesie zarzut, że przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zarzut ten będzie skuteczny wobec wierzyciela hipotecznego w zakresie, w którym żąda on zaspokojenia z innych składników majątku spadkowego, niż składnik obciążony hipoteką.
TERMIN
Od 18 października 2015 roku zwiększono ochronę spadkobierców, w znaczący sposób ograniczając odpowiedzialność za długi małżonka lub innych bliskich osób, po których możemy dziedziczyć ustawowo lub zgodnie z pozostawionym testamentem.
Do tej pory, jeżeli nie złożyliśmy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, przyjmowaliśmy spadek wprost. Teraz zaś, nawet w sytuacji, w której w ciągu 6 miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy nie złożymy oświadczenia o przyjęciu spadku, dziedziczymy go z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 Kodeksu cywilnego).
Zgodnie z § 1 wyżej wspomnianego przepisu początek biegu terminu na złożenie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku rozpoczyna bieg od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Termin ten powinien być liczony w sposób zindywidualizowany w stosunku do każdego spadkobiercy z osobna. Każdy z nich może się bowiem dowiedzieć o swoim tytule powołania do spadku w innym momencie.
Termin z art. 1015 § 1 k.c. biegnie odrębnie nie tylko dla każdego powołanego do dziedziczenia, ale i osobno dla każdego jego tytułu powołania do spadku (np. odrębnie dla dziedziczenia ustawowego i testamentowego, kiedy o istnieniu ważnego testamentu dowiedzieliśmy się później, niż o śmierci spadkodawcy). Dla tego samego spadkobiercy termin do złożenia oświadczenia, o jakim mowa w art. 1015 § 1 k.c., może zatem biec nawet kilkukrotnie, a termin do jego złożenia musi być obliczany osobno dla każdego tytułu powołania do spadku.
Dopóki spadkobierca nie ma wiedzy o swoim powołaniu do spadku, dopóty termin z art. 1015 § 1 KC nie rozpoczyna biegu, choćby niewiedza ta była przez spadkobiercę zawiniona, bo np. nie podejmował on żadnych starań w celu uzyskania informacji co do tego, czy jest powołany do dziedziczenia po danym spadkodawcy. Obowiązku prowadzenia dociekań w tej kwestii nie nakłada bowiem na niego ustawodawca.
PRZYJĘCIE SPADKU Z DOBRODZIESTWEM INWENTARZA NIE OZNACZA BEZCZYNNOŚCI
Jeżeli chcemy dziedziczyć spadek z dobrodziejstwem inwentarza i ponieść ograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe, powinniśmy sporządzić wykaz inwentarza lub spis inwentarza. Wskazują one, co wchodzi w skład spadku, jaka jest wartość poszczególnych składników spadku, oraz jaka jest górna granica odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe. Pozwoli to na dość dokładne określenie kwoty, do której będziemy odpowiadali za długi spadkowe. To zaś powinno być w interesie każdego spadkobiercy.
Do obowiązków spadkobiercy, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, należy bowiem spłacenie długów ujawnionych w inwentarzu oraz innych mu znanych. Spadkobierca, który na spłatę takich długów wyczerpał sumę odpowiadającą wartości stanu czynnego spadku, zwalnia się od odpowiedzialności wobec nieznanych mu wierzycieli.
Spis inwentarza zmierza do ustalenia składu i wartości całego spadku. Obejmuje on zatem zarówno aktywa (stan czynny), jak i pasywa (stan bierny) spadku. Celem sporządzenia spisu jest także ograniczenie odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Do spisu wciąga się majątek oraz długi spadkodawcy z zaznaczeniem wartości każdego przedmiotu oraz wysokości długu. W spisie wykazuje się także wartość czystego spadku, z uwzględnieniem wartości rzeczy i praw spornych. W razie potrzeby wciągnięcia do spisu rzeczy znajdujących się w okręgu innego sądu, sąd spadku może zwrócić się o dokonanie potrzebnych czynności do sądu rejonowego, w którego okręgu rzeczy te się znajdują.
Istnieje również możliwość sporządzenia tak zwanego prywatnego wykazu inwentarza (spisu inwentarza) stanu czynnego spadku. Wykaz taki sporządza się po przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza i zawiera on wszelkie składniki majątkowe stanowiące aktywa spadku, do których wartości spadkobierca odpowiadać miałby za pasywa spadku (długi spadkowe).Wykaz można sporządzić u notariusza, który sporządzi na tę okoliczność protokół i prześle do sądu spadku, lub samodzielnie złożyć w sądzie wykaz inwentarza według ustalonego wzoru.
„Prywatny” wykaz inwentarza należy sporządzić z należytą starannością, gdyż niedbalstwo lub podstępne zatajenie majątku lub zawyżenie długów spadkowych, może skutkować wobec spadkobiercy składającego niewłaściwie sporządzony wykaz inwentarza poważnymi konsekwencjami. W tej sytuacji będzie on traktowany wobec wierzycieli jak osoba, która przyjęła spadek wprost a jego odpowiedzialność za długi spadkowe nie będzie limitowana do wartości czynnej masy spadkowej.
Ze sporządzeniem spisu inwentarza/wykazu inwentarza nie należy zwlekać. Samo przyjęcie spadku już otwiera wierzycielom drogę do dochodzenia od spadkobierców długów spadkowych.
DOBRODZIEJSTWO INWENTARZA PO NOWEMU NIE DLA KAŻDEGO
Niestety omawiana regulacja dotyczy wyłącznie spraw, które rozpoczynają się po 17 października 2015 r. Ustawa nowelizująca mówi o tym wprost: „przepisów ustawy zmienianej (…), w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, nie stosuje się do spadków otwartych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy”.
Oznacza to, że będzie miała zastosowanie wyłącznie do spadków, pozostawionych przez spadkobierców zmarłych po 17 października 2015 roku.
PRZYJĘCIE SPADKU WPROST CZASEM LEPSZE
O ile przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza zwykle wydaje się być lepszym rozwiązaniem, o tyle wymaga ono pewnego zaangażowania i w niektórych sytuacjach może jedynie niepotrzebnie wydłużać całą procedurę nabycia spadku i zaspokojenia wierzycieli.
Jest tak w przypadku, w którym mieliśmy ze spadkodawcą stały, bliski kontakt i dobrze orientujemy się w jego sytuacji majątkowej, mając nieomal pewność, że pozostawił on po sobie znaczny majątek i niewielkie długi, jak np. mieszkanie i niewielkie zobowiązania z tytułu zaległego czynszu i opłat eksploatacyjnych.
Jeżeli nie obawiamy się o długi spadkowe, wówczas sensowniejsze jest przyjęcie spadku wprost i dokonanie szybkiej spłaty wierzycieli.
DZIEDZICZENIE Z DOBRODZIEJSTWEM INWENTARZA PRZEZ MAŁOLETNIEGO
Zgodnie z art. 972 § 2 kodeksu cywilnego, zdolność dziedziczenia posiadają nie tylko dorośli, ale również dzieci. Co istotne, małoletni przyjmowali spadek z dobrodziejstwem inwentarza jeszcze przed wejściem w życie nowego Prawa spadkowego. Dziedziczyć może również tzw. nasciturus czyli dziecko, które jest już poczęte, pod warunkiem, że urodzi się żywe. Oznacza to, że rodzic odrzucający spadek, może również odrzucić spadek przypadający dziecku.
W tym celu konieczne jest jednak uzyskanie zgody sądu rodzinnego. Jeżeli chcielibyśmy odrzucić spadek w imieniu dziecka, mamy na to 6 miesięcy od dnia, kiedy dowiedzieliśmy o tytule powołania naszego dziecka do spadku.
KIEDY NALEŻY ODRZUCIĆ SPADEK
Może się jednak okazać, że już w momencie otwarcia spadku, tj. w chwili śmierci spadkodawcy wiemy o tym, że pasywa, czyli długi spadkowe przewyższają wartość pozostawionego majątku. Wówczas warto rozważyć złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Odrzucenie spadku jest wówczas najlepszym wyjściem, które rozwiązuje problem odpowiedzialności za długi spadkowe pozostawione przez spadkodawcę i oszczędza nam czasu i kosztów, jakie ponieślibyśmy w przypadku przeprowadzenia całej procedury związanej z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Trzeba jednak pamiętać o tym, aby oświadczenie o przyjęciu spadku wprost lub o odrzuceniu spadku złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jeśli go nie złożymy, wówczas będziemy dziedziczyć z dobrodziejstwem inwentarza.
PODSUMOWANIE
Jak widać, sytuacja spadkobierców została w ostatnich latach znacząco poprawiona, co odpowiada długoletnim oczekiwaniom społecznym w kwestii dziedziczenia długów. Należy jednak pamiętać, że nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie rozwiąże wszystkich problemów związanych z kwestią odpowiedzialności za długi spadkowe, zatem w pewnych sytuacjach odrzucenie spadku jest najlepszym wyjściem.
Z uwagi na ograniczenie związane z objętością tekstu, jak również fakt, że każda sprawa ma indywidualny charakter, a jeden, na pierwszy rzut oka niezbyt istotny fakt może mieć wpływ na naszą odpowiedzialności za długi spadkowe, w przypadku bardziej złożonych sytuacji warto jest zasięgnąć porady adwokata/radcy prawnego.
Jeden komentarz do „Dziedziczenie długów spadkowych”
Wszystko wytłumaczone bardzo przystępnym językiem. Kolejny artykuł również mi się podoba Panie Mecenasie.
Pozdrawiam
Teodor T.