W moim poprzednim wpisie: wyjaśniłem różnicę pomiędzy odszkodowaniem, a zadośćuczynieniem:
Odszkodowanie a zadośćuczynienie
Tym razem postanowiłem przyjrzeć się bardziej podstawowej kwestii jaką jest sama sytuacja, w której będziemy mogli domagać się odszkodowania.
Zacznijmy od tego, że odpowiedzialność odszkodowawcza powstaje jeżeli dany podmiot prawa cywilnego (sprawca) wskutek swojego działania lub zaniechania popełnia czyn bezprawny, w konsekwencji którego drugi podmiot (poszkodowany) ponosi uszczerbek w swoim majątku (szkoda), a pomiędzy bezprawnym zachowaniem, a powstaniem szkody zachodzi adekwatny związek przyczynowy.
ŹRÓDŁA ODSZKODOWANIA
Bezprawność czynu rodząca w przypadku możliwości przypisania sprawcy winy odpowiedzialność odszkodowawczą, wynikać może z:
- umowy, na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (odpowiedzialność kontraktowa),
- na skutek popełnienia czynu niedozwolonego, tj. zachowań sprzecznych z prawem i zasadami współżycia społecznego, jest to odpowiedzialność do której powstania nie jest potrzebne istnienie jakiejkolwiek umowy pomiędzy sprawcą, a poszkodowanym (odpowiedzialność deliktowa)
Wyróżniamy zatem dwa podstawowe źródła odpowiedzialności odszkodowawczej- kontraktowa i deliktowa.
SPRAWCA
Sprawcą, na którym może ciążyć obowiązek zapłaty odszkodowania może być nie tylko człowiek (osoba fizyczna) ale każdy podmiot prawa cywilnego, tj. również:
- osoba prawna, np. spółka kapitałowa (z o.o. akcyjna), fundacja, stowarzyszenie rejestrowe,
- jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, np. spółka osobowa (jawna, partnerska, itd.)
- Skarb Państwa
Ważne jest zatem, aby podmiot ten mógł nabywać prawa i obowiązki prawa cywilnego, czyli posiadał zdolność prawną.
SZKODA
Szkoda jest pomniejszeniem majątku poszkodowanego, który następuje wskutek bezprawnego zachowania sprawcy.
Pomniejszenie majątku rozumiane jest jako:
- pomniejszenie lub obniżenie wartości istniejącego w momencie powstania szkody majątku, strata rzeczywista (damnum emergens) zniszczenie lokalu używanego w celu realizacji potrzeb mieszkaniowych poszkodowanego
- utrata przyszłych korzyści (lucrum cessans) zniszczenie lokalu używanego w celu prowadzenia przez poszkodowanego działalności gospodarczej, co nie tylko prowadzi do pomniejszania majątku, ale poprzez uniemożliwienie jej prowadzenia pozbawia przychodów.
ADEKWATNY ZWIĄZEK PRZYCZYNOWY
Pomiędzy czynem bezprawnym, a powstaniem szkody musi istnieć adekwatny związek przyczynowy. Chodzi zatem o obiektywną zależność pomiędzy działaniem lub zaniechaniem sprawcy, a powstaniem i rozmiarami szkody.
Obiektywna zależność oznacza, że po pierwsze negatywny skutek czynu bezprawnego w ogóle można odnieść do zachowania sprawcy, a po drugie, że sprawca odpowiada jedynie za normalne następstwa swojego działania lub zaniechania, tj. takie, które da się przewidzieć i można je bezpośrednio powiązać z czynem.
Przykładowo:
Jeżeli dentysta leczący zęba popełnił błąd w sztuce, przez co wypełnienie wypadło dzień po wizycie i zaszła konieczność jego ponownego założenia, to nie będzie on odpowiadał za to, że pacjent idąc na kolejną wizytę potknął się przed swoim domem i złamał biodro.
WINA
W typowych sytuacjach, dla powstania odpowiedzialności odszkodowawczej niezbędne będzie przypisanie sprawcy czynu zabronionego winy.
Wina może polegać na celowym działaniu lub zaniechaniu sprawcy, który poprzez takie zachowanie ma pełną świadomość skutków jakie ono wywołuje. Jest to wówczas wina umyślna. Przykładem może być celowe zniszczenie mienia należącego do poszkodowanego.
Może również polegać na braku przewidywania przez sprawcę skutków swojego bezprawnego zachowania, choć ten powinien był je przewidzieć lub na przekonaniu, że sprawca zdoła uniknąć takich skutków. Jest to wówczas wina nieumyślna. Przykładem może być np. spowodowanie wypadku pod wpływem alkoholu.
ZASADY ODPOWIEDZIALNOŚCI ODSZKODOWAWCZEJ
Kwestia zasad na jakich opiera się odpowiedzialność odszkodowawcza jest wbrew pozorom bardzo złożonym zagadnieniem.
Poza najbardziej intuicyjną i podstawową zasadą winy, na gruncie prawa cywilnego istnieją bardziej zaawansowane konstrukcje, które kształtują to pojęcie w sposób odmienny od potocznego rozumienia zasad odpowiedzialności odszkodowawczej.
Wyróżniamy 3 zasady odpowiedzialności: winy, ryzyka, słuszności.
Zasada winy opiera się na tradycyjnym założeniu, że sprawca szkody powinien ją naprawić poprzez wyrównanie powstałego uszczerbku w majątku poszkodowanego.
Zasada ryzyka opiera się natomiast na założeniu, że w pewnych sytuacjach, w których udowodnienie winy jest niemożliwe lub niezwykle ciężkie do udowodnienia, ten który do celów swojej działalności wykorzystuje niebezpieczne urządzenia wykorzystujące do działania energię lub siły przyrody bądź podległe mu osoby, ponosi odpowiedzialność za ewentualne szkody powstałe nawet bez jego winy. Granicą odpowiedzialności jest siła wyższa, czyli zdarzenie niemożliwe do przewidzenia i zapobieżenia mu. Zasada ta jest pokłosiem dynamicznego rozwoju techniki i ma szczególne znaczenie w przemyśle i transporcie.
Zasada słuszności ma zastosowanie w sytuacji, w której brak jest podstaw do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie dwóch powyższych zasad, ale względy moralne przemawiają za przyznaniem odszkodowania osobie, która poniosła szkodę. Przykładem mogą być negatywne skutki wykonywania władzy publicznej w sposób legalny bez cech bezprawności (zgodnie z literą, ale wbrew duchowi prawa).
PODSUMOWANIE
Powyżej omówiłem podstawowe kwestie dotyczące sytuacji, w których powstaje odpowiedzialność odszkodowawcza jak również podałem z grubsza jej zasady.
Bardziej szczegółowe informacje wymagają drobiazgowej analizy przypadku i orzecznictwa, gdyż zasady odpowiedzialności odszkodowawczej, z uwagi na ilość możliwych spraw i ich zniuansowanie są bardzo rozbudowane.
Jeżeli chcesz uzyskać pomoc prawną w tym zakresie skontaktuj się z nami.
